Ίων Δραγούμης, ο εθνικοσοσιαλιστής

ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ ΕΘΝΙΚΟΣ ΣΟΣΙΑΛΙΣΜΟΣ 1

Στα χρόνια σύγχυσης που βιώνει ο εθνικισμός της Ελλάδος πολλά γράφτηκαν και λέγονται από κάποιους «original» εθνικοσοσιαλιστές για τον Ίωνα Δραγούμη. Η σύγχυση αυτή προέρχεται από την ημιμάθεια αλλά και από την ευκολοπιστία κάποιων εκ των Ελλήνων εθνικοσοσιαλιστών. Κάποιοι νεοναζί φετιχιστές που ουδεμία σχέση έχουν με τον πραγματικό εθνικοσοσιαλισμό, τις ιδέες του και τον τρόπο ζωής που προτάσσει, βάλθηκαν – σκοπίμως – να μειώσουν τον Ίωνα Δραγούμη και να τον συκοφαντήσουν ως μπολσεβίκο. Κι έχυσαν όλο τους το δηλητήριο βρίζοντας τον Δραγούμη αλλά και κάθε Έλληνα εθνικιστή εκδηλώνοντας τον μισελληνισμό τους. Την συκοφαντία, το ψεύδος και την κακοήθεια την αντιμετωπίζεις αποτελεσματικά μόνο με ένα όπλο: την αλήθεια!

Ας δούμε λοιπόν πόσο μπολσεβίκος ήταν ο Ίων Δραγούμης όταν από το 1907 έγραφε «Κάτω οι μασόνοι, οι Εβραίοι και οι σοσιαλιστές». Ας δούμε πόσο μπολσεβίκος ήταν τελικά ο Δραγούμης, όταν εξόριστος, μελετούσε τις ιστορικές εξελίξεις του παγκόσμιου αναβρασμού και σημείωνε στο ημερολόγιο του διαβάζοντας ένα γράμμα κάποιου Γάλλου σοσιαλιστή που παραιτήθηκε από το κόμμα του επειδή ήθελε άμεση σοσιαλιστική επανάσταση και δικτατορία του προλεταριάτου:

«Αυτό το γράμμα μου δυναμώνει τη συνείδηση της ανάγκης να συμβιβαστεί ο σοσιαλισμός με το νασιοναλισμό και να βρεθεί ο κρίκος ο συνδετικός και ο ρυθμός τους. Επίσης να ενισχυθεί ο συνεργατισμός». 29 Σεπτεμβρίου 1919

Όταν έγραφε στις 18 Οκτωβρίου του 1919: «Όπως και να είναι δε μου φαίνεται ότι συντελεί στην ευτυχία των πολλών να κάμουν το σοσιαλισμό και τον ευδαιμονισμό θρησκεία τους, ούτε να φαντάζονται πως θα είναι πιο ευτυχισμένοι αν καταφέρουν να ζουν ανετότερα. Ουκ επ’ άρτω μόνο ζήσεται άνθρωπος».

Όταν στις 8 Φεβρουαρίου μιλούσε για μια ειρηνική συνύπαρξη τον λαών της Ευρώπης: «Βαρέθηκα όλους τους ιμπεριαλισμούς και τα επιχειρήματα τους, βαρέθηκα όλους τους διπλωμάτες και τη διανοητικότητά τους. Είμαι πιο κοντά στους λαούς και στα αισθήματά τους, είτε εθνικιστικά είτε σοσιαλιστικά. Μ’ αρέσει να θέλουν να κρατήσουν τη διαφορά που ο καθένας τους αισθάνεται πως έχει από τους άλλους λαούς. Μ’ αρέσει να συλλογίζονται και το ψωμί τους. Είναι αληθινά αισθήματα, Μα μ’ αρέσει και να μη σκοτίζομαι για πάρα πέρα, για ιμπεριαλιστικά σχέδια, μ’ αρέσει η αδελφότητα που αισθάνονται αναμεταξύ τους οι λαοί σαν άνθρωποι, μ’ αρέσει ο Γάλλος να βλέπει τον Γερμανό σαν αδελφό, σαν όμοιό του, σαν άνθρωπο, να βλέπει τη διαφορά του αλλά και να μην τον βρίζει, να μην τον περιφρονεί».

Όταν ήδη από τις 18 Μαρτίου του 1919 έγραφε στο ημερολόγιο του την πραγματική σημασία του εθνικοσοσιαλισμού:

«Αγαπώ πάρα πολύ τον άνθρωπο για να γίνω στενός σοσιαλιστής. Αγαπώ πάρα πολύ τον άνθρωπο για να γίνω στενός πατριώτης.
Από άνθρωπος μιας τάξης με ορισμένα συμφέροντα τάξης, γίνομαι σοσιαλιστής με την πλατειά έννοια, και θέλω μια καινούρια οικονομία της κοινωνίας μου και των άλλων κοινωνιών. Από στενός πατριώτης, γίνομαι εθνικιστής, με τη συνείδηση του έθνους μου και όλων των άλλων εθνών, γιατί οι διαφορές των εθνών πάντα θα υπάρχουν, και έχω τη συνείδηση τους και χαίρομαι που υπάρχουν αυτές οι διαφορές, που με τις αντιθέσεις τους, με τις αντιλήψεις τους, υψόνουν την ανθρώπινη συνείδηση και ενέργεια».

Όταν τελικώς είχε αποφασίσει να μιλήσει δημόσια για αυτές του τις σκέψεις ήταν πια 27 Αυγούστου του 1919: «Τι έχω ακόμη να κάμω εδώ 1) Να τελειώσω το μυθιστόρημά που γράφω. 2) να βρω και να σημειώσω τον συμβιβασμό του εθνικισμού με το σοσιαλισμό, και του εθνικισμού με την ανατολική ιδέα. Βάση πολιτικού προγράμματος. Χρειάζεται και διάβασμα βιβλίων σχετικά».

Και εντέλει φτάσαμε στην 19η και την 20η Απριλίου του 1920 όπου δημοσίευσε ένα άρθρο με τίτλο «Η σοσιαλιστική Πρωτομαγιά» στην εφημερίδα «Αθηναϊκή». Κι εκεί πια όλα ξεκαθάρισαν, εκεί πλέον ο Δραγούμης είχε κατανοήσει ξεκάθαρα τι είναι ο σοσιαλισμός και ποιοι κίνδυνοι βρίσκονταν σε αυτό το δόγμα.

Η ΣΟΣΙΑΛΙΣΤΙΚΗ ΠΡΩΤΟΜΑΓΙΑ Α’

Δια να δείξουν ότι είναι σύμφωνοι και συγχρονισμένοι με τους σοσιαλιστάς του δυτικού κόσμου, εορτάζουν εις τας 18 Απριλίου την Πρωτομαγιά των οι σοσιαλισταί της Ελλάδος. Εις ένδειξιν αλληλεγγύης μεταξύ των εργατών του κόσμου, αλληλεγγύης εις την διαμαρτυρίαν κατά της διεθνούς κεφαλαιοκρατίας, εορτάζουν την 1η Μαϊου του Γρηγοριανού ημερολογίου οι διεθνείς εργάται.
Ο εορτασμός έπρεπε να είναι σύγχρονος δια να αποδειχθή διεθνής.
Το σοσιαλιστικόν εργατικόν κόμμα της Ελλάδος, το οποίον προσεχώρησεν εσχάτως εις την Γ’ διεθνή, και δι’ αυτό επονομάζεται και «κομμουνιστικόν», δημοσιεύει προκήρυξιν προς τους «προλεταρίους» όλης της Ελλάδος όπου, αφού διεκτραγωδεί με χρώματα υπέρ το δέον ζωηρά την εκμετάλλευσίν των από το αστικόν καθεστώς, τους καλεί να φωνάζουν ζήτω υπέρ της παγκοσμίας σοβιετικής δημοκρατίας. Τους καλεί όμως επίσης να διατρανώσουν την θέλησιν των δια την κατάργησιν του στρατιωτικού Νόμου και να εκφράσουν την αξίωσιν των περισυνομολογήσεως ειρήνης με την Ρωσσίαν.
Δίδεται αφορμή να διατυπώση κανείς, με πνεύμα συμπαθείας πάντοτε προς τους σοσιαλιστάς, μερικάς επιφυλάξεις. Μου φαίνεται πως βιάζεται ολίγον το σοσιαλιστικόν κόμμα. Και παρουσιάζεται ωσάν δογματική η ζητωκραυγή υπέρ της «παγκοσμίας σοβιετικής δημοκρατίας», διότι οι σοσιαλισταί της Ελλάδος αποφαίνονται και δι’ όλα τα άλλα κράτη του κόσμου χωρίς να λογαριάζουν αν είναι έτοιμοι και αν θέλουν οι λαοί να την δεχθούν και διότι a priori ως μόνην ορθήν λύσιν του κοινωνικού προβλήματος εις όλον τον κόσμον δέχονται το πρότυπον της Ρωσσίας, το όχι ακόμη τελείως διαμορφωθέν.
Νομίζω ότι και αυτοί οι «προλετάριοι» της Ελλάδος, προς τους οποίους απευθύνεται η προκύρηξις, δεν συγκινούνται και πολύ από την ιδέαν της μελλοντικής παγκοσμίας σοβιετικής δημοκρατίας, ενώ απεναντίας αισθάνονται βαθύτατα τα άλλα δύο αιτήματα της προκυρήξεως, δηλαδή την ανάγκην της καταργήσεως του στρατιωτικού Νόμου και το δίκαιον και συμφέρον της συνθηκολογήσεως με την Ρωσσίαν. Αυτά τα δύο είναι πραγματικά αισθήματα των «προλεταρίων» και όχι μόνον αυτών.
Η ανωτέρω παρατήρησις ίσως μας δίδει κάποιαν νύξιν ως προς την ορθοτέραν τοποθέτησιν του σοσιαλιστικού ζητήματος εις την Ελλάδα.

Ο σοσιαλισμός ως σύστημα έχει άραγε την εφαρμογήν του παντού, εις κάθε χώραν, εις κάθε κοινωνίαν, ομοίως; Δεν υπάρχουν άραγε δύο παράγοντες που πρέπει να λαμβάνωνται υπ’ όψη από τους θεωρητικούς του σοσιαλισμού, πριν επιδιωχθή η εφαρμογή αυτού εις ένα τόπον;

α’.) ο κληρονομικός εθνικός χαρακτήρ του κάθε λαού

και β’.) αι οικονομικαί συνθήκαι υπό τας οποίας ζη ;

Αν πάρη κανείς ως πλήρη αλήθειαν την υλιστικήν εξήγησιν της ιστορίας των κοινωνιών, και συνεπώς την κατ’ αναπότρεπτον αναγκαιότητα οικονομικήν εξέλιξην όλων των κοινωνιών κατά τον αυτό τρόπον, και πάλιν δεν ειμπορούν να παραγνωρισθούν η χωριστή υπόστασις των εθνών και αι διαφοραί των εθνικών χαρακτήρων (προερχόμεναι από μακράν κληρονομικότητα και από τους ποικίλους γεωγραφικούς όρους) ούτε να παραβλεφθεί το γεγονός ότι αι οικονομικαί συνθήκαι υπό τας οποίας ζη κάθε κοινωνία δεν είναι αι ίδιαι με τα συνθήκας άλλων κοινωνιών, ή τουλάχιστον ότι δεν είναι δυνατόν συγχρόνως να παρουσιάζονται, έστω και εις δύο μόνον από τας κοινωνίας της γης, συνθήκαι απαράλλακται. Ο ρυθμός της οικονομικής εξελίξεως των κοινωνιών ειμπορεί να είναι ενιαίος και ομοιόμορφος, κατά την μαρξικήν θεωρίαν, αλλά δεν είναι και ποτέ σύγχρονως εις όλας τας κοινωνίας.
Θα ήθελα οι σοσιαλισταί της Ελλάδος να ήσαν πλέον πρωτότυποι ή πλέον πρακτικοί. Να κατεγίνοντο περισσότερον με την άνευ προκαταλήψεων δογματικών, μελέτην των όρων της ζωής εις την Ελλάδα και εν γένει εις τον Ελληνισμόν, παρά με την εξαγγελίαν των πορισμάτων παρατηρήσεων των ξένων επί του ιδικού των κοινωνικού εδάφους, ή αξιωμάτων και δογμάτων ωραιοφανών μεν αλλ’ εκτός τόπου και χρόνου ευρισκομένων.

Αν έχουν καθιερώσει λατρείαν δια την εργασίαν του ανθρώπου, θα ήθελα να έδειχναν συμπάθειαν, προς όλον τον εργαζόμενον κόσμον, και εργαζόμενος κόσμος, εδώ εις την Ελλάδα δεν είναι μόνον οι «προλετάριοι» εργάται, αγρόται και υπάλληλοι, είναι και οι αγρόται όσοι έχουν ιδιοκτησίαν, είναι και οι ναυτικοί και οι άλλοι μικροεπαγγελματίαι βιοτέχναι. Αν οι εμπορευόμενοι εκμεταλλεύονται τας άλλας τάξεις της κοινωνίας και ακριβαίνουν την ζωήν γενικώς δι’ όλους, δηλαδή δια την ενιαίαν και μεγάλην «τάξιν» των καταναλωτών, οι σοσιαλισταί θα έπρεπε να αποδείξουν τα μέσα προς καταστολήν της εκμεταλλεύσεως, και να οργανώσουν αυτοί τα μέσα ταύτα, εάν το κράτος δεν είναι ικανόν να τα επιβάλη. Και τοιούτο μέσον είναι αναμφιβητήτως ο συνεργατισμός. Καλά και άξια είναι τα επαγγελματικά σωματεία, η δε γέννησις και ύπαρξις των, είναι προϊόν ανάγκης, αποτέλεσμα λήψεως συνειδήσεως κοινού συμφέροντος, αλλ’ οι διευθύνοντες αυτά θα υπηρετήσουν καλλίτερα το συμφέρον και των μελών των σωματείων και της κοινωνίας ολοκλήρου εάν δώσουν εις τα σωματεία ταύτα αγαθεράν κατεύθυνσιν προς τον συνεργατισμόν.
Εκτός τούτου η μελέτη των οικονομικών συνθηκών υπό τας οποίας ζη ο σημερινός κάτοικος της Ελλάδος, θα έφερε τους σοσιαλιστές αναγκαστικώς εις την αναγνώρισιν της στενής σχέσεως που υπάρχει μεταξύ των όρων της ζωής του Έλληνος, της Ελλάδος και του Έλληνος της Τουρκίας ή Βουλγαρίας και όχι μόνο μεταξύ τούτων, αλλά και μεταξύ των Ελλήνων εν γένει και των λοιπών λαών της καθ’ ημάς Ανατολής. Και όταν λέγω «καθ’ ημάς Ανατολήν» εννοώ τας δύο Χερσονήσους, την Μικρασιατικήν και την Βαλκανικήν.

Η ΣΟΣΙΑΛΙΣΤΙΚΗ ΠΡΩΤΟΜΑΓΙΑ Β’

Εμβαθύνοντας δε περισσότερον τας οικονομικάς σχέσεις που συνδέουν τους ανατολικούς λαούς μεταξύ των και με την Δύσιν, θα έβλεπαν ότι υφιστάμεθα τελικώς, όλοι μαζί οι Ανατολίται, εξάρτησιν οικονομικήν από τα κεφάλαια της Δύσεως, και ότι η εξάρτησις αυτή όταν δεν την προσέχωμεν ή και όταν την ενισχύωμεν, καταλήγει και εις πολιτικήν υποδούλωσιν.

Το ότι η εκμέταλλευσις της εργασίας από το κεφάλαιον δεν περιορίζεται μόνον εις την αυτήν χώραν αλλά γίνεται διεθνής, ορθώς δεν διαφεύγει την προσοχή των σοσιαλιστών. Εκεί όμως που μου φαίνεται ότι κάμνουν πήδημα είναι ως προς τον τρόπον της αποσείσεως του ζυγού του ιδιωτικού κεφαλαίου. Διότι διόλου δεν εκπληρώνει τον σκοπόν του ο σοσιαλισμός όταν κτυπά το εγχώριον κεφάλαιον και υφίσταται την πίεσιν του ξένου κεφαλαίου. Πρέπει να εύρη τρόπον να αποσείση πρώτα το ξένον κεφάλαιον. Μόνος δε κατάλληλος τρόπος προς τούτο είναι ο συνασπισμός πολλών μικροτέρων κρατών, ώστε να ευρίσκωνται ηνωμένα προ των μεγάλων, και οικονομικώς και πολιτικώς. Μικρότερα δε κράτη, δυνάμενα να συνασπισθούν, είναι συνήθως όσα γειτονεύουν προς άλληλα και ευρίσκονται υπό τας ιδίας περίπου γεωγραφικώς και οικονομικάς συνθήκας, ομοίως εκμεταλλεύσιμα υπό των μεγάλων.

Την κατανόησιν της αρχής ταύτης δείχνει η ίδρυσις του βαλκανικού σοσιαλιστικού συνδέσμου, αν και θα έπρεπε, διά να είναι πλήρης και αποτελεσματικώτερος να συμπεριλάβη όχι μόνο τα κράτη του Αίμου, αλλά και τα έθνη της Μικρασίας, Έλληνας, Τούρκους, Αρμενίους, Κούρδους. Οι Έλληνες σοσιαλισταί εις τον σύνδεσμον αυτόν θα είχαν εξέχουσαν θέσιν, διότι θα προήρχοντο και από την βαλκανικήν και από την μικρασιατικήν χερσόνησον. Το κτύπημα του ξένου κεφαλαίου και της ξενικής οικονομικής και πολιτικής διεισδύσεως εις τας χώρας, δεν αποκλείει βέβαια καθόλου και την άλλην εργασίαν, την βαθμιαίαν δηλαδή τροποποίησιν του ιδιωτικού εγχωρίου κεφαλαίου εις κεφάλαιον ανήκον εις την ολότητα. Αλλ’ η μεταρρύθμισις αυτή είναι τόσον ριζική, τόσον αντίθετος προς προαιώνια ανθρώπινα αισθήματα και αδυναμίας, ώστε μόνον βαθμιαίως ειμπορεί να επιτευχθή. Δεν νομίζω ότι επαναστατικώς, αποτόμως δηλαδή και βιαίως, είναι δυνατόν να αλλαχθή ένα οικονομικόν καθεστώς, και από κεφαλαιοκρατικόν να γίνη κομμουνιστικόν, χωρίς μεγάλας καταστροφάς και δεινήν ταλαιπωρίαν της όλης κοινωνίας η οποία θα υποστή την βιαίαν αλλαγήν. Αλλά αφ’ ετέρου δεν είναι και δυνατή η επανάστασις όπου δεν είναι το έδαφος πρόσφορον, όπου αι συνθήκαι του βίου δεν είναι ώριμοι προς τοιαύτην έκρηξιν. Ενώ η ειρηνική και βαθμιαία μεταρρύθμισις πάντοτε γίνεται και αυτομάτως, δύναται δε και συνειδητώς να υποβοηθήται από φωτισμένα άτομα, οργανώσεις και κράτη.

Αι παρατηρήσεις μου δύνανται, κατά ταύτα, να συνοψισθούν εις τας ακολούθους προτάσεις
1.) Ο σοσιαλισμός δεν είναι θεωρία εκτός τόπου και χρόνου, αλλά σύστημα κοινωνιολογικόν τείνον εις βαθμιαίαν όσον και ριζικήν αλλαγήν του υπάρχοντος οικονομικού και κοινωνικού καθεστώτος προς άρσιν της οικονομικής ανισότητος.
2.) Η εφαρμογή του σοσιαλισμού πρέπει να είναι ανάλογος του εκάστοτε βαθμού της εξελίξεως, οικονομικής και κοινωνικής εκάστης χώρας
3.) Κάθε αλλαγή να επιδιώκεται βαθμιαίως και όχι βιαίως,
Συμπέρασμα των ανωτέρων είναι ότι εις τους Έλληνας σοσιαλιστάς θα υπεδείκνυα αν ήθελον να με ακολουθήσουν:

1.) Εθνικόν σοσιαλισμόν, όχι υπό την γνωστήν έννοιαν, αλλ’ υπό την έννοιαν, ότι η εφαρμογή του θα είναι ανάλογος προς το έθνος και προς την κατάστασιν της εξελίξεώς του.
2.) Ανατολικόν σοσιαλισμόν δια συνασπισμού όχι μόνον των προλεταρίων αλλά και των κρατών της καθ’ ημάς Ανατολής.
3.) Κατεύθυνσιν της οικονομικής εξελίξεως προς τον συνεργατισμόν ο οποίος συμβιβάζεται μεν πολύ και προς τον κληρονομικώς μορφωθέντα εθνικόν μας χαρακτήρα, δύναται δε να διαπαιδαγωγήση τους Έλληνας βαθμηδόν εις μεταβολήν της κοινωνίας και του κράτους και της όλης Ανατολής εις μιαν μεγάλην cooperative.
Με πηδήματα δεν θα προοδεύσωμεν. Θα προοδεύσωμεν σιγά σιγά, με βήματα κανονικά και σταθερά, από τα κοντινά εις τα μακρύτερα, από τα γνωστά εις τα άγνωστα, από τα καθιερωμένα εις τα νεώτερα. Θα ήτο πήδημα αν ησχολούμεθα από τώρα με την παγκόσμιον επικράτησιν της σοβιετικής δημοκρατίας όταν δεν κατορθώσαμεν ακόμη να εξασφαλίσωμεν την οικονομικήν και πολιτικήν ανεξαρτησίαν της καθ’ ημάς Ανατολής και του κράτους μας από την εκμετάλλευσιν των μεγάλων κεφαλαίων και ιμπεριαλισμών της Δύσεως.

Δεν λέγω ταύτα δια να καταπολεμήσω την προπαγάνδαν προς διεθνή ένωσιν των «προλεταρίων», χρήσιμον άλλωστε και αυτήν προς τον γενικόν απελευθερωτικόν σκοπόν των εθνών του κόσμου. Θα ήτο και μάταιον να αντιτίθεται κανείς προς την τάσιν ταύτην όσον μάταιον είναι να πηγαίνη εναντίον του ρεύματος. Αλλά νομίζω ότι πρέπει όλοι οι καλής θελήσεως άνθρωποι να προσπαθήσουν να διοχετεύσουν κατά τόπους το ρεύμα προς πρακτικωτέρους, δηλαδή μάλλον αμέσους, μάλλον κατορθωτούς και συμφώνους προς την φύσιν και τας εκασταχού ανάγκας σκοπούς, όπως δια τους Έλληνας λόγου χάριν τοιούτοι σκοποί είναι ο σύνδεσμος των εργατών και των κεφαλαίων της καθ’ ημάς Ανατολής ως και των κρατών και εθνών αυτής, και η υποβοήθησις και κατεύθυνσις της βαθμιαίας εσωτερικής εκάστου εξελίξεως προς νέον οικονομικόν καθεστώς δια του συνεργατισμού.

(20 Απριλίου 1920)

Ο Δραγούμης μιλά για έναν συνασπισμό των κρατών της Ανατολής όπου σαν πιο αδύναμα που είναι θα έπρεπε να συνεργαστούν για να αντιμετωπίσουν το διεθνές κεφάλαιο. Πόσο αντισιωνιστική άποψη είναι αυτή; Την απάντηση δίνει το έβδομο πρωτόκολλο των Σιωνιστών: «Και αν αυτές οι γειτονικές χώρες συνεννοούνταν να συμμαχούσαν εναντίον μας, θα οφείλαμε να τους αποκρούσουμε με παγκόσμιο πόλεμο».

ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ – ΜΕΛΕΤΗ:

Αίας Δάλιος