Γεώργιος Γεωργαλάς: Ο Έλλην άνθρωπος

2

ΙΙΙ. Μονοτροπικός ή Έλλην;

Οι μονοτροπικοί άνθρωποι σκέπτονται, αντιλαμβάνονται, αισθάνονται, αντιδρούν, με έναν μόνο τρόπο. Αυτός προσδιορίζει την όλη συμπεριφορά και νοοτροπία τους, την στάση τους έναντι των πάντων. Ο μονοτροπικός κυριαρχείται από μια βασική ιδέα για το κάθε τι. Και διαμορφώνει την στάση του έναντι του Κόσμου, της κοινωνίας και των φαινομένων της με οδηγό του αυτή την ιδέα, μονοτροπικώς. Είναι άνθρωπος του ενός βιβλίου, της μιας ηθικής, της μιας πολιτικής, της μιας αισθητικής, της μιας επιστήμης, της μιας φιλοσοφίας, του ενός είδους γνώσεως. Με άλλα λόγια, ο μονοτροπικός απορρίπτει την πολλαπλότητα. Χάνεται στους δαιδάλους της. Μπερδεύεται με την πολυφωνία. Η πολυχρωμία του προκαλεί σύγχυση. Θέλει τα πάντα σε λευκό ή μαύρο, χωρίς χρωματική κλίμακα. Δεν αντέχει τον διάλογο και στρέφεται προς τον μονόλογο. Ο μονοτροπισμός του προέρχεται από την έμφυτη ροπή του ανθρώπου προς την ευκολία. Πολλαπλότης, πολυφωνία, πολυχρωμία, διαλεκτική έρχονται σε αντίθεση προς αυτή την τάση. Η επιλογή του εύκολου είναι ‘’φυσική’’. Για να αποφύγει την παγίδα της, πρέπει να αγωνισθεί εναντίον της απλουστεύσεως, του δόγματος, της ευκολίας.

Ο μονοτροπικός και η Τέχνη

Ας πάρουμε για παράδειγμα την Τέχνη. Ο μονοτροπικός αποφασίζει εφ’ άπαξ, οριστικώς, ποιο είναι το Ωραίον. Επιλέγει μιαν από τις εκφράσεις του και αποκλείει τις άλλες. Διότι είναι πράγματι δύσκολο να είναι ‘’ανοικτός’’ προς όλες τις μορφές, με τις οποίες εκδηλώνεται το Ωραίον. Κάτι τέτοιο προυποθέτει την συνύπαρξη πολλών εσωτερικών ‘’δεκτών’’, που θα του επιτρέψουν να αισθάνεται το μήνυμα και της κλασσικής μουσικής και της τζαζ, να απολαμβάνει το κλασσικό μπαλέτο και τον σύγχρονο χορό, να χαίρεται με το ιταλικό μελόδραμα και με το ελληνικό δημοτικό ή ρεμπέτικο τραγούδι, να εκστασιάζεται με την Ελληνική κλασσική τέχνη, αλλά και να συγκλονίζεται και με την Αιγυπτιακή, να αντλεί ικανοποίηση από την κλασσική Ρωσική λογοτεχνία, αλλά και από ένα καλό αστυνομικό μυθιστόρημα. Είναι δύσκολο να επικοινωνεί κάποιος όχι μόνον με τους τρόπους εκφράσεως του Ωραίου από διαφορετικούς λαούς, αλλά και από την τέχνη του ίδιου λαού στις διάφορες χρονικές περιόδους της. Οι Έλληνες εξέφρασαν με πολλούς τρόπους την λατρεία τους προς το Ωραίον. Δεν υπάρχει μια και μόνη Ελληνική τέχνη ή αισθητική. Έχουμε την κυκλαδική, την μινωική, την μυκηναική, την κλασσική, την Ελληνιστική, την Βυζαντινή και την νεοελληνική τέχνη. Έλληνες δημιούργησαν τον Παρθενώνα, το Σεράπειον, την Αγία Σοφία, τα κλασσικά αγάλματα και την βυζαντινή αγιογραφία, την Κνωσό, τις Αθήνες, την Αλεξάνδρεια, την Κωνσταντινούπολη. Ο μονοτροπικός επιλέγει μια από όλες αυτές τις εξίσου ελληνικές εκφράσεις του Ωραίου. Τεμαχίζει την Ιστορία και την Τέχνη. Αποδεσμεύεται από την διαχρονικότητα. Απομονώνει μια χρονική περίοδο της Ιστορίας, μια συγκεκριμένη τεχνοτροπία. Και τις ανακηρύσσει ‘’μοναδικές’’. Για έναν μονοτροπικό, τέχνη είναι μόνον η της κλασσικής περιόδου, ενώ η Ελληνιστική είναι ‘’παρακμιακή’’ και η Βυζαντινή ‘’νοσηρή’’. Για άλλον πάλι μονοτροπικό, πραγματική τέχνη και αληθινή έκφραση της Ελληνικής ψυχής είναι μόνον η Βυζαντινή με την πνευματικότητα της, ενώ η κλασσική είναι αισθητηριακή. Τέλος, σε κάποιους ‘’μοντέρνους’’, ο Παρθενώνας του θυμίζει γαμήλια τούρτα. Φυσικά, σ’ αυτές τις περιπτώσεις που έλαβα ως παραδείγματα, ο ‘’κλασσικιστής’’ είναι και αρχαιολάτρης, πιθανώς και αρχαιόθρησκος, ο ‘’βυζαντινιστής’’ είναι και Ορθόδοξος και ο ‘’μοντέρνος’’ πάσχει από νεοφιλία, ταυτίζοντας κάθε ‘’καινόν’’ με το καλύτερο. Δηλαδή η αισθητική μονομέρεια καθορίζεται και από ιδεολογική ή ιστορική. Όμως πάλιν, αιτία είναι η τάσις προς την ευκολία, που εξυπηρετείται με απόλυτους διαχωρισμούς αποσυνθετικούς της πολύπλοκης και πολυσύνθετης πραγματικότητας. Για τον μονοτροπικό, Ελλάς είναι μόνον η Αρχαιότης ή το Βυζάντιο, τέχνη μόνον ο Ερμής του Πραξιτέλους ή ο Παντοκράτωρ του Δαφνιού, ή τα έργα κάποιου νέου δημιουργού. Έκφρασις των Ελλήνων είναι μόνον η Ακρόπολις των Αθηνών ή μόνον η Αγία Σοφία ή μόνον μια ταινία του Αγγελόπουλου, ενώ δόξα τους μόνον ο Λεωνίδας ή μόνον ο Παλαιολόγος ή ο Μπελογιάννης. (το τελευταίο το είπε κάποτε τηλεοπτικώς κάποιος ‘’αρχαιόθρησκος’’).

Έλλην ο πολυτροπικός

Ο Έλλην δεν είναι μονοτροπικός. Ουδέποτε υπήρξε. Η Ελληνικότης είναι εγγενώς πολυτροπική. Διότι είναι συνυφασμένη με τον μη – δογματισμό, με την διαλεκτική πολύτροπη συνθετική σκέψη, με το σφαιρικό αντίκρυσμα της ζωής και του κόσμου. Γι’ αυτό οι Έλληνες ασχολήθηκαν με τα πάντα, τα είπαν όλα και υπήρξαν απ’ όλα. Ορθολογιστές και μυστικιστές, φιλόσοφοι και μύστες, Διονυσιακοί και Απολλώνειοι, αμφισβητίες ερευνητές και ευσεβείς, εγκόσμιοι και ασκητές, μετρημένοι και υπέρμετροι, χωριστικοί και συνθετικοί. Όχι μόνον στις διάφορες περιόδους της μακρότατης και χωρίς ασυνέχειες Ιστορίας μας, αλλά και κατά την ίδια κάθε φορά περίοδο, εμείς οι Έλληνες ασχοληθήκαμε με τα πάντα, με όλους τους τρόπους προσεγγίσεως της Αλήθειας και του Ωραίου. Πλάι στις Αθήνες ήταν η Σπάρτη, πλάι στην Κόρινθο ή Μακεδονία, πλάι στην Ιωνία η Κρήτη, πλάι στην κυρίως η Μεγάλη Ελλάδα και η Μασσαλία. Δίπλα στον Θαλή, στον Αναξίμανδρο, στον Αναξιμένη, έχουμε τον Πυθαγόρα και τον Εμπεδοκλή. Ο Αριστοτέλης ‘’αναιρεί’’ τον Πλάτωνα συμπληρώνοντας τον. Ο Ηράκλειτος είναι ο κύριος εκφραστής αυτού του Ελληνικού πολυτροπισμού, τον οποίον συνθέτει σε μια συνισταμένη, στον Λόγο, αυτήν την, κολοσσιαίας σημασίας για την όλη πορεία του ανθρώπου, ανακάλυψη του. Ο Λόγος είναι σύλληψις φιλοσοφικού και θεολογική συγχρόνως. Είναι αιτιοκρατικός και θρησκευτικός. Έχει σωτηριακό ρόλο, διότι δι’ αυτού ανευρίσκεται η Αλήθεια. Άλλωστε ο Λόγος, όπως και ο Έρως των Ορφικών, είναι ο Θεός εκδηλούμενος στον Κόσμο, ο οποίος έτσι καθίσταται ένθεος. Ο Λόγος εκδηλώνεται με άπειρες μορφές και τρόπους άπειρους. Η Αρμονία του Λόγου είναι κατά τον Ηράκλειτο ‘’παλίντροπος’’ δηλαδή αρμονία αντιθέσεως τρόπων πολλών. Ο Λόγος είναι ‘’χωρητικός των πάντων’’. (Ερμητικά Κείμενα) Το ίδιο και ο Έλλην. Ιδιότης Ελληνική δεν είναι ο μονοτροπισμός, αλλά ο πολυτροπισμός. Γι’ αυτό, είμαι Έλλην σημαίνει: νιώθω την ίδια συγκινησιακή ένταση μπροστά στα αρχαία αγάλματα της κλασσικής εποχής, στα ελληνικά μνημεία και στους αγγέλους του Μυστρά. Σημαίνει: μου μιλούν με εξίσου ισχυρή φωνή η φορμίγξ του Πανός και ο Ακάθιστος Ύμνος. Είμαι Έλλην σημαίνει: στέκομαι με σεβασμό μπροστά στις μορφές των φιλοσόφων και των ηρώων μας όλων των εποχών. Είμαι Έλλην και ως εκ τούτου, πολύτροπος.

Γεώργιος Γεωργαλάς »Ελληνικότης» Εκδόσεις Ερωδιός

Επιμέλεια κι επιλογή κειμένου: 

Φίλιππος Γ. Νατσιόπουλος